Ποια Χριστούγεννα τελικά

Πολύχρωμα λαμπιόνια, φανταχτερά εμπριμέ αγιοβασιλάκια, μελωδικά κάλαντα, πλαστικές φάτνες κάθε μεγέθους και πάνω απ'όλα ένα (αυθεντικό ή όχι) έκδηλο κλίμα ευφορίας. Χριστούγεννα είναι και ήρθαν ξανά. Τί το ξεχωριστό όμως έχουν; Ας προσπαθήσουμε να το ανακαλύψουμε βασισμένοι στις διαφορετικές εκφάνσεις της «πρώτης γιορτής του χρόνου».

Στους ρόλους του μικρού τυμπανιστή, του δύσπιστου Εμπενάιζερ και του χριστουγεννιάτικου ψώνιου ο Μιχάλης Σαμιωτάκης

ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Ο ακριβής χρόνος της γέννησης του Χριστού δεν είναι ακριβής. Υπολογίζεται κάπου ανάμεσα στο 7 και το 1 π.Χ. Αυτό συμβαίνει μιας και ο Διονύσιος ο μικρός, μοναχός και αστρονόμος  του 4ου αιώνα στου οποίου τους υπολογισμούς στηρίζεται το σημερινό ημερολόγιο, καθόρισε το έτος 754 από κτίσεως Ρώμης ως το χρονικό σημείο γέννησης του Θεανθρώπου, ενώ σήμερα πιστεύεται πως σωστότερο είναι το έτος 747.
Τα δεδομένα που μπορούν να στοιχειοθετήσουν αυτούς τους υπολογισμούς βρίσκονται κυρίως στις αναφορές των Ευαγγελίων και έχουν να κάνουν με σημεία που μπορούν να προσδιοριστούν ιστορικά όπως ο θάνατος του Βασιλιά της Ιουδαίας Ηρώδη, του αστρονομικού φαινομένου που σχετίζεται με το Άστρο της Βηθλεέμ και της σφαγής των νηπίων.
Από εκεί και πέρα τα Χριστούγεννα άρχισαν να γιορτάζονται γύρω στο 335 στη Ρώμη όταν και θεσπίστηκε η 25η Δεκεμβρίου σαν μέρα εορτασμού. Στην Ανατολή υπολογίζεται πως αυτό έφτασε κάπου στο 376 και επικράτησε σιγά σιγά σε όλο τον Χριστιανικό κόσμο εκτός από την Αρμενική Ορθόδοξη Εκκλησία που εξακολουθεί να συνεορτάζει τα Χριστούγεννα μαζί με τα Θεοφάνεια όπως συνέβαινε πριν επικρατήσει η 25η μέρα του Δεκέμβρη. Το 529 ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός ανακύρηξε τα Χριστούγεννα ως δημόσια αργία και απαγόρευσε την εργασία κατά τη διάρκεια της ημέρας. Όμως τα σκοτεινά χρόνια της Μεταρρύθμισης σε πολλά μέρη απαγορεύτηκε ο εορτασμός καθώς η συγκεκριμένη γιορτή κατηγορήθηκε πως εμπεριέχει αρκετά ειδωλολατρικά στοιχεία.

ΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Η μυθοποιημένη ιστορία της Γέννησης είναι λίγο πολύ γνωστή σε όλους μας. Άλλωστε ειδικά στα παιδιά ασκεί μια ιδιαίτερη γοητεία η σκέψη μιας ξάστερης έναστρης νύχτας στη Βηθλεέμ που τρεις μυστηριακές φιγούρες της Ανατολής ψάχνουν το Θείο Βρέφος για να του χαρίσουν δώρα. Όμως αδιαμφισβήτητα η όλη αφήγηση εμπεριέχει αρκετά στοιχεία δανεισμένα από τις έως τότε κυρίαρχες αντιλήψεις και δοξασίες. Το γεγονός πως  στις 25 Δεκεμβρίου, ημέρα που ταυτίζεται με το χειμερινό ηλιοστάσιο,  ήταν ως τότε η γιορτή του «ακατανίκητου Θεού Ήλιου» (Sol Invictus) καθώς και άλλες ειδωλολατρικές εορτές όπως τα Σατουρνάλια(προς τιμήν μιας ρωμαϊκής θεότητας που μοιάζει στον Κρόνο) και τα Μπρουμάλια(αφιερωμένα στον Διόνυσο-Βάκχο), σίγουρα δεν περνά απαρατήρητο.
Η κοινή λογική επιτάσσει πως προς ενίσχυση του Χριστιανισμού ,διαρκώς αναπτυσσόμενης θρησκείας τότε, θα έπρεπε η κρατικοεκκλησιαστική ηγεσία να ενσωματώσει στο νέο εορτολόγιο μια ημερομηνία που είχε βαρύνουσα σημασία για τους υποψήφιους πιστούς.

ΤΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Χριστούγεννα λοιπόν και είτε μας αρέσουν είτε όχι(πράγμα αρκετά σπάνιο) κουβαλούν μαζί τους πλήθος εθίμων, παραδόσεων και συνηθειών που συνεχίζουν να τηρούνται.
Κατ'αρχήν η εμφάνιση των παιχνιδιών τζόγου , αν και συνδέονται περισσότερο με την Πρωτοχρονιά και την αντίληψη πως η τύχη πρέπει να προκληθεί για να πάει καλά ο νέος χρόνος, έχει τις ρίζες της στις παγανιστικές γιορτές που προαναφέραμε.
Στην ελληνορθόθοξη παράδοση κυριαρχούσε το στόλισμα του καραβιού που οπωσδήποτε συνδεόταν με το ότι η Ελλάδα ανέκαθεν αποτελούσε ναυτικό κράτος, ενώ κατά μια άλλη άποψη το πλοίο συμβολίζει την Εκκλησία. Ο πρώτος στολισμός δέντρου στη χώρα μας καταγράφεται επί βασιλείας Όθωνα στα ανάκτορα. Στη Δυτική κουλτούρα όπου το Χριστουγεννιάτικο δέντρο δεσπόζει, οι πρώτες αναφορές κάνουν λόγο για μυστικές  μεσαιωνικές αδελφότητες που τον 15ο αιώνα στην Εσθονία διακοσμούσαν έλατα και κατά την κορύφωση των εορτασμών χόρευαν γύρω του. Από εκεί το έθιμο πέρασε σιγά σιγά στη Γερμανία, την Βρετανία και κατόπιν σε ολόκληρο τον κόσμο, για να φτάσουμε στο σήμερα που το στόλισμα του εθνικού δέντρου στην Αμερική θεωρείται αργία.
Επιστρέφοντας στα δικά μας εθιμογραφικά πέλαγα μας περιμένει με άγρια και σκανταλιάρικη διάθεση ένας στρατός από πονηρά καλλικαντζαράκια. Σύμφωνα με την παράδοση λοιπόν όλο το χρόνο βρίσκονται στα έγκατα της γης και πριονίζουν το δέντρο που κρατά τον κόσμο. Όταν πλέον έχουν σχεδόν καταφέρει να ολοκληρώσουν το έργο τους και το δέντρο βαστιέται σε μια κλωστή, για να αποφύγουν να καταπλακωθούν ανεβαίνουν στον απάνω κόσμο την παραμονή των Χριστουγέννων. Περιγράφονται με αρκετά μεγάλη ποικιλία(ψηλοί, κοντοί, στραβοί, κουτσοί) οπωσδήποτε όμως άσχημοι. Περνάνε την ώρα τους στα κεραμίδια των σπιτιών και στην πλειψηφία των περιπτώσεων δεν βλάπτουν τους ανθρώπους, απλά ορισμένες φορές μπαίνουν κρυφά από την καμινάδα και είτε κλέβουν τρόφιμα είτε αναστατώνουν τα οικιακά αντικείμενα. Όλο αυτό διαρκεί περίπου δώδεκα ημέρες μέχρι τα Φώτα καθώς όταν αγιαστούν τα ύδατα αναγκάζονται να κατέβουν πάλι στο φλοιό της Γης όπου απογοητευμένοι ανακαλύπτουν πως το δέντρο είναι πάλι γερό και συμπαγές. Και τότε ξαναρχίζουν με μεγαλύτερη μανία το πριόνισμα...
Τι γίνεται όμως με τα τόσο δημοφιλή «Λευκά Χριστούγεννα»; Γιατί επικρατεί παντού, ακόμα και σε μια μεσογειακή χώρα όπως η Ελλάδα, η άποψη πως ατμοσφαιρικά Χριστούγεννα είναι αυτά κατά τα οποία έχει χιονίσει; Ακόμα μεγαλύτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός αυτό δεδομένου ότι δεν προκύπτει από πουθενά πως στη ζεστή Βηθλεέμ την Άγια Νύχτα υπήρχε χαμηλή θερμοκρασία. Η απάντηση μάλλον πρέπει να αναζητηθεί κάπου στο 1843 και στην φαντασία του Βρετανού λογοτέχνη Καρόλου Ντίκενς ο οποίος με τη «Χριστουγεννιάτικη Ιστορία» και την παγκόσμια και διαχρονική επιτυχία που αυτή γνώρισε, άθελά του δημιούργησε ένα ακλόνητο θέσφατο για το κλίμα αυτών των ημερών. Στο βιβλίο ο Εμπενάιζερ Σκρουτζ, ένας τσιγκούνης και στριφνός ηλικιωμένος επιχειρηματίας, δέχεται το βράδυ της Παραμονής την επίσκεψη του πνεύματος των Χριστουγέννων(με τρεις διαφορετικές μορφές που αναφέρονταν σε παρελθόν, παρόν και μέλλον) με αποτέλεσμα να αλλάξει στάση ζωής και να γίνει ευγενικός και φιλάνθρωπος. Το φόντο στο οποίο συμβαίνουν όλα αυτά είναι το χιονισμένο Λονδίνο...
Όμως επειδή ένα χριστουγεννιάτικο θέμα το οποίο σέβεται τον εαυτό του και δεν έχει αναφορές στον Άγιο Βασίλη είναι σαν ματς του Ολυμπιακού στο Καραϊσκάκη χωρίς πέναλτι ας πάμε λίγο και στη συμπαθή φιγούρα που τέτοιες μέρες κατακλύζει οθόνες και βιτρίνες. Η αλήθεια είναι πως ο η τωρινή φυσιογνωμία με το σάκο γεμάτο παιχνίδια, το έλκυθρο με τους ταράνδους και την ανεξάντλητη διάθεση να διαφημίσει το ο,τιδήποτε είναι μια μίξη στοιχείων από πολλές και διαφορετικές κουλτούρες. Η ιδέα άλλωστε μιας οντότητας πέρα από το θνητό που γυρίζει και μοιράζει δώρα έρχεται κατευθείαν όχι από το Ροβανιέμι αλλά από τα βάθη της ιστορίας. Στην κελτική παράδοση υπάρχει ο καλόβολος γίγαντας Γκαργκάν, στη ρωσική η γριά Μπαμπούσκα, στην Ιταλική η Λα Μπεφάνα και στην κινεζική ο Λαμ Κουνγκ Κουνγκ. Στη Δύση ο γενναιόδωρος Άγιος Νικόλαος αρχιεπίσκοπος Μύρων έγινε η βάση για τον Sinterklaas(στα Ολλανδικά ο Santa Claus) που συνδύασε στοιχεία όλων των προηγουμένων καθώς και του Νορβηγού θεού Όντιν που ήταν εύσωμος, με άσπρη γενειάδα και φτερωτό άλογο και έτσι φτάσαμε στον καλοκάγαθο παππούλη-μασκότ  με τα «χο, χο, χο» και τα «Μέρι Κρίστμας» που περιμένουν εκατομμύρια παιδάκια τα Χριστούγεννα. Στην Ελλάδα πάντως ο Μέγας Βασίλειος επίσκοπος Καισαρείας και ένας από τους τρεις Ιεράρχες, που γιορτάζει την πρώτη μέρα του χρόνου, με το πλούσιο φιλανθρωπικό του έργο εκπροσωπεί το πνεύμα αλληλοβοήθειας των γιορτών.

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΤΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΑ
Εντάξει λοιπόν, όλοι θέλουμε να δείξουμε ένα καλύτερο πρόσωπο και μια πιο ανεκτική σε ό,τι μας ενοχλεί συμπεριφορά «μέρες που είναι» αλλά επίσης όλοι ξέρουμε πως αδιαφιλονίκητος βασιλιάς των Χριστουγέννων είναι ο υπερκαταλωτισμός. Μαγαζιά που βάζουν γιορτινή διακόσμηση από τις αρχές Νοέμβρη, προσφορές κάθε είδους και εταιρείες που βασίζουν προύπολογισμούς μιας χρονιάς στην κίνηση αυτής της περιόδου.
Οπωσδήποτε το έθιμο της ανταλλαγής δώρων επιβάλλεται από τις παραδόσεις αλλά στην πορεία του χρόνου φαίνεται πως ενισχύθηκε από όσους βρίσκονταν στα ηνία της παραγωγικής διαδικασίας καθώς τα Χριστούγεννα είναι η πιθανότερη στιγμή να αγοράσει κανείς ένα προϊόν που δεν χρειάζεται. Φέτος μπορεί να είναι διαφορετικά τα πράγματα αλλά σε γενικές γραμμές αυτό συνέβαινε και θα συμβαίνει.
Από τη διαφημιστική καμπάνια γνωστής αλυσίδας παιχνιδάδικων που καταφέρνει, άγνωστο πώς, κάθε φορά να ξεπερνά τον εαυτό της σε ειρμό σαχλαμάρας και «κιτσάτη» έμπνευση έως το ότι ο Santa Claus που λέγαμε πιο πάνω μέχρι το 1931 ήταν ντυμένος με στολή στα χρώματα του ουρανίου τόξου και τότε η γνωστή πολυεθνική αναψυκτικών τον έντυσε ερυθρόλευκο και είχε τη δύναμη να τον καθιερώσει, καταλαβαίνουμε πως τα Χριστούγεννα δυστυχώς δεν είναι τόσο αθώα και ρομαντικά όσο φαίνονται.

ΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Ενώ στις περισσότερες χώρες τις μέρες των Χριστουγέννων δεν υπάρχει αθλητική δραστηριότητα στην Μεγάλη Βρετανία ισχύει το αντίθετο. Η 26η Δεκεμβρίου(επονομαζόμενη και ''Boxing Day'') αποτελεί εθνική αργία κατα τη διάρκεια της οποίας διεξάγονται παραδοσιακά αγώνες των Πρωταθλημάτων Αγγλίας και Σκωτίας. Η συγκεκριμένη ημέρα που είθισται να ανοίγονται τα δώρα των Χριστουγέννων έχει τις ρίζες της στη Βικτωριανή Αγγλία του 19ου αιώνα καθώς συνηθιζόταν τότε οι πιο εύποροι να αφήνουν δώρα στο δρόμο για τους φτωχότερους συμπολίτες τους.
Στην Ελλάδα υπήρχε στο παρελθόν το Κύπελλο Χριστουγέννων μια διοργάνωση με τη συμμετοχή ΑΕΚ, Ολυμπιακού, Παναθηναϊκού και ομάδων του εξωτερικού. Ο θεσμός ξεκίνησε το 1943(νικήτρια η ΑΕΚ) και διήρκεσε μέχρι το 1962(νικητής ο Ολυμπιακός).

ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ
Ωραία τα λόγια και η θεωρία αλλά δε χωρά αμφιβολία πως στη συνείδηση του καθενός τα Χριστούγεννα είναι έτσι όπως εκείνος τα αντιλαμβάνεται, πασπαλισμένα με την άυλη ζάχαρη από αδιόρατες μυρωδιές και γεύσεις και φωτισμένα από πολύχρωμα λαμπάκια αναμνήσεων ή συναισθημάτων. Από ό,τι δηλαδή αξίζει σ'αυτή τη ζωή...

ΚΑΛΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΕΙΛΙΚΡΙΝΗΣ Ο ΚΑΙΝΟΥΡΙΟΣ ΧΡΟΝΟΣ