Όταν οι Έλληνες έφυγαν από την Πόλη...

«Στο Γενή Σεχίρ, ώρα 7 το απόγευμα μέσα στη μέση του δρόμου, ο όχλος περικύκλωσε ένα κοριτσάκι 6 ετών, το παρέδωσε σ' έναν ημιπαράφρονα χαμάλη γνωστό ως «γορίλα» και εκείνος παρουσία δύο χιλιάδων ατόμων το βίασε επανειλημμένως, ενώ το πλήθος ούρλιαζε, «αυτά παθαίνουν οι Έλληνες. Σκότωσέ την, σκότωσέ την, την σκύλα την Ελληνίδα».

Τρίτη 6 Σεπτεμβρίου. Η κόλαση των Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη έχει ξεκινήσει. Σπίτια και μαγαζιά καταστρέφονται, άντρες σκοτώνονται, γυναίκες βιάζονται, ακόμα και οι νεκροί «πεθαίνουν» ξανά.

Τα γεγονότα της 6ης προς 7ης Σεπτεμβρίου 1955 στην Πόλη, είναι εφάμιλλα με την καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Κάθε ελληνικό στοιχείο καταστρέφεται από ένα μαινόμενο και αλλόφρων πλήθος που μόνη του σκέψη είναι να καταστρέψει. Τα γεγονότα είναι λίγο πολύ γνωστά. Καταστροφές σε κάθε τι ελληνικό, λες και είχε περάσει τυφώνας. Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους: 1004 σπίτια ολικώς κατεστραμμένα, 4348 καταστήματα, 27 φαρμακεία, 26 σχολεία, 5 πολιτιστικοί σύλλογοι, οι εγκαταστάσεις 3 εφημερίδων, 12 ξενοδοχεία, 11 κλινικές, 21 εργοστάσια, 110 ζαχαροπλαστεία και εστιατόρια, 73 εκκλησίες, και πάρα πολλοί τάφοι συλημένοι, συμπεριλαμβανομένου και αυτών των πατριαρχών στη Μονή Βαλουκλή. Κάποιοι ανεβάζουν κι άλλο τους αριθμούς.

Οι ανθρώπινες απώλειες φτάνουν τις 20 (άλλοι μιλούν για περισσότερους) και εκατοντάδες ήταν οι κακοποιήσεις. Δεκάδες ιερωμένοι υποβλήθηκαν σε αναγκαστική περιτομή. Ο αριθμός των βιασμών φτάνει τους 2.000, αν και ο επίσημος αριθμός αναφέρει μόλις 200 περιστατικά.

Πέρα όμως από τα γεγονότα, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι το πόσο οργανωμένο ήταν από την ίδια την τουρκική κυβέρνηση αυτό το «ξέσπασμα» των Τούρκων.

Η αιτία

Αιτία για το πογκρόμ των Ελλήνων ήταν η δημιουργία τον Απρίλιο του 1955 του Ε.Ο.Κ.Α. και η έναρξη του ένοπλου αγώνα εναντίον της Αγγλίας για την αναγνώριση της αυτοδιάθεσης του κυπριακού λαού. Από τότε ξεκινά ένας συνεχής «πόλεμος» εναντίον των Ελλήνων της Τουρκίας ακόμα και από τον ίδιο τον πρωθυπουργό της χώρας, Μεντερές. Σύμμαχο σε αυτό έχουν φυσικά τη Βρετανία η οποία μετατρέπει έντεχνα το κυπριακό ζήτημα σε ελληνοτουρκικό και υποδεικνύει τις πολιτικές κινήσεις της Τουρκίας. Με συνεχή ανθελληνικά δημοσιεύματα, οι εφημερίδες της Τουρκίας, εξερεθίζουν το λαό εναντίον των Ελλήνων που πλέον τους βλέπει ως εχθρούς. Βρετανός μάλιστα διπλωμάτης, με γράμμα στην Τουρκία, αναφέρει ότι αν και τώρα οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι αρκετά καλές, μια καταστροφή στο σπίτι του Κεμάλ θα μπορούσε να ξεσηκώσει θύελλα αντιδράσεων...

Η αφορμή

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1955, η γυναίκα του πρέσβη ζητά από τον φωτογράφο Κυριακίδη να φωτογραφήσει την Πρεσβεία της Θεσσαλονίκης, η οποία βρισκόταν δίπλα στο σπίτι που γεννήθηκε και μεγάλωσε ο πατέρας του τουρκικού έθνους, Κεμάλ Ατατούρκ. Δύο μέρες μετά φεύγει για την Κωνσταντινούπολη μαζί με τις φωτογραφίες ως ενθύμιο. Δύο μέρες μετά, στις 5 Σεπτεμβρίου, μια βόμβα εκρήγνυται στο σπίτι του Ατατούρκ η οποία προκαλεί το...σπάσιμο ενός παραθύρου. Οι φωτογραφίες όμως που δημοσιεύονται, σε χρόνο ρεκόρ για την εποχή, δείχνουν το κτήριο κατεστραμμένο να έχει πιάσει φωτιά. Το βρετανικό BBC μισή ώρα πριν την έκρηξη, έχει μεταδώσει την είδηση!

Το ξέσπασμα

Η εφημερίδα Istanbul Express, δημοσιεύει τις παραποιημένες φωτογραφίες της γυναίκας του πρέσβη, με τον τίτλο «Καταστράφηκε το σπίτι του πατέρα
μας με βόμβα». Το απόγευμα της 6^ης Σεπτεμβρίου εκατοντάδες Τούρκοι με λοστούς, ξύλα, τσεκούρια, ρόπαλα, αξίνες βγαίνουν στους δρόμους με τις εφημερίδες στα χέρια και σπάνε ό, τι ελληνικό μαγαζί και σπίτι βρουν μπροστά τους. Από πίσω έρχονται και οι πλιατσικολόγοι.

Όλα τα γεγονότα ήταν τόσο οργανωμένα που φαινόταν πια απροκάλυπτα η συμμετοχή όχι μόνο της τουρκικής αλλά και της βρετανικής κυβέρνησης, σε αυτή την καταστροφή.

Η βόμβα που τοποθετήθηκε στην τουρκική πρεσβεία της Θεσσαλονίκης όπως αποδείχθηκε είχε μεταφερθεί από την Τουρκία, με έναν Έλληνα μουσουλμάνο φοιτητή από την Κομοτηνή που εργαζόταν στην πρεσβεία, τον Οκτάι Εγκίν και τοποθετήθηκε από τον θυρωρό της πρεσβείας, Χασάν Μεχμέτογλου. Ο Χασάν στις δίκες που ακολούθησαν παραδέχτηκε ότι είχε τοποθετήσει την βόμβα και κατέδειξε τον Οκτάι Εγκίν ως τον «προμηθευτή» του, ο οποίος συνελήφθη και δικάστηκε.

Λίγες μέρες πριν τα γεγονότα, στην Κωνσταντινούπολη κατέφθασαν κατά εκατοντάδες Τούρκοι από τα βάθη της Τουρκίας για να δουλέψουν υποτίθεται στην Πόλη. Αυτοί όμως ήταν οι πρώτοι που με διάφορα όπλα κατέβηκαν στους δρόμους για να σπάσουν, να σκοτώσουν και να βιάσουν. Από τις φωτογραφίες του όχλου εκείνης της βραδιάς, είναι φανερό από την όψη και την ενδυμασία ότι τα περισσότερα άτομα που πήραν μέρος στη λεηλασία προέρχονταν από την Ανατολία. Μαζί τους και τα μέλη του τουρκικής οργάνωσης «Η Κύπρος είναι τουρκική» που ξεσήκωναν το πλήθος.

Η τουρκική αστυνομία δεν ήταν απλώς αμέτοχη στα γεγονότα, αλλά βοηθούσε τους «εξεγερμένους». Τους προμήθευε με όπλα όταν δεν είχαν και ακόμα τους καθοδηγούσε που να χτυπήσουν, προφυλάσσοντας κάθε τουρκικό μαγαζί. Πολλοί μάλιστα αστυνομικοί και στρατιώτες ήταν ντυμένοι με πολιτικά ρούχα και έπαιρναν κι αυτοί μέρος στις καταστροφές ως αρχηγοί των επιθέσεων.

Οι μαρτυρίες από τους Έλληνες που ήταν παρόντες, όπου αυτή στην αρχή, είναι ανατριχιαστικές. Ομάδες αγριάνθρωπων βίαζαν γυναίκες, ακόμα και κορίτσια έξι ετών ως και γιαγιές 90 χρονών. Ιερείς σέρνονταν στους δρόμους με τα ράσα ξεσκισμένα. Πολλοί υποβλήθηκαν σε εξαναγκαστική περιτομή. Οι ορδές έμπαιναν σε εκκλησίες και χρησιμοποιούσαν τα δισκοπότηρα και τα οστά ως ουροδοχεία. Κατέστρεφαν τους τάφους Πατριαρχών. Ξέθαβαν πτώματα που είχαν θαφτεί πρόσφατα και τα μαχαίρωναν με μανία. Στην μεγαλύτερη εκκλησία στο Πέραν, την Αγία Τριάδα, προσπάθησαν να την ανατινάξουν με δυναμίτη.

Οι καταστροφές και οι λεηλασίες συνεχίστηκαν μέχρι τα ξημερώματα, όταν τελικά αφού είχαν συντελεστεί ανυπολόγιστες καταστροφές, η κυβέρνηση κηρύσσει στρατιωτικό νόμο και μαζεύει τον όχλο. Συλλαμβάνουν 2.060 διαδηλωτές και ο πρωθυπουργός Μεντερές ανακοινώνει πως όλα αυτά ήταν έργο κομμουνιστών! Η τουρκική κυβέρνηση παρά τα ατράνταχτα στοιχεία και τις μαρτυρίες ποτέ δεν παραδέχτηκε τη συμμετοχή της στα γεγονότα. Οι μόνοι υπεύθυνοι ήταν οι κομμουνιστές!

Η επόμενη μέρα

Η επόμενη μέρα βρήκε την ελληνική ζωή στην Πόλη κατεστραμμένη. Όλα τα μαγαζιά των Ελλήνων ήταν πια παρελθόν και η ελληνική οικονομική δραστηριότητα πλέον ανύπαρκτη. Οι άνθρωποι είχαν μείνει μόνο με τα ρούχα που φορούσαν το βράδυ της καταστροφής. Στο ελληνικό προξενείο κατέφταναν άτομα με τις πιτζάμες τους, γιατί δεν είχαν τίποτα άλλο!

Στην Πόλη βρέθηκαν ο φωτογράφος του Πατριαρχείου, Δημήτρης Καλούμενος και ο φωτογράφος Γιώργος Καράγιωργας. Οι δυο τους κανονίζουν να φωτογραφίσουν στο ελληνικό νεκροταφείο. Ο Καλούμενος θα πηγαίνει μπροστά, θα τραβάει τις φωτογραφίες, θα πετάει τα φιλμ και θα τα μαζεύει ο Καράγιωργας ώστε να μην τους τα κατασχέσουν αν τους πιάσουν. Πράγματι, ο Καλούμενος τραβάει τα τουρκικά βλέμματα και τον συλλαμβάνουν. Ο Καράγιωργας όμως με τα φιλμ ξεφεύγει, εκτυπώνει τις φωτογραφίες, τις κολλάει με λευκοπλάστ στην πλάτη για να μην τις βρουν και φεύγει για την Ελλάδα. Οι συγκλονιστικές φωτογραφίες δείχνουν τάφους σκαμμένους, ερείπια παντού, οστά πεταμένα.

Η αντίδραση από την ελληνική πλευρά ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Ο πρωθυπουργός στρατάρχης Παπάγος ήταν βαριά άρρωστος και η ελληνική κυβέρνηση ήταν ακέφαλη. Έτσι, οι αντιδράσεις αρκέστηκαν σε απλά διαβήματα τα οποία έλαβαν την απάντηση από τον Τούρκο πρωθυπουργό ότι τα γεγονότα ήταν «αυθόρμητη εκδήλωση του τουρκικού λαού» κι έτσι δεν μπορούσαν να κάνουν κάτι!

Από την άλλη, η Ελλάδα δέχθηκε πιέσεις από τον Αμερικάνο Υπουργό Εξωτερικών Τζων Φόστερ Ντάλλες ο οποίος κάλεσε τις δύο πλευρές να ηρεμήσουν, να επιδείξουν αυτοσυγκράτηση και να συμφιλιωθούν! Και όλα αυτά τη στιγμή που στην Ελλάδα δεν είχε συμβεί κανένα γεγονός κατά των Τούρκων!

Όσον αφορά τις ζημιές, ενώ αρχικά είχαν υπολογιστεί από τουρκικές και ξένες τράπεζες στο ένα ή δύο δισεκατομμύρια τουρκικές λίρες, τον Φεβρουάριο του 1956 το ποσό μειώθηκε σε 69.578.744 λίρες Τουρκίας, περίπου 25 εκατομμύρια δολάρια.

Κι αυτό τη στιγμή που το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών υπολόγισε ότι μόνο οι ζημιές στις εκκλησίες ξεπερνούσαν τα 150 εκατομμύρια δολάρια. Οι Βρετανοί διπλωμάτες ανέβαζαν το ποσό σε 200 εκατομμύρια δολάρια, ενώ η εκτίμηση της ελληνικής κυβέρνησης ήταν ότι οι ζημιές έφταναν τα 500 εκατομμύρια δολάρια.

Τελικά, η Ελλάδα αρκέστηκε στα 10 εκατ. τουρκικές λίρες, όταν μάλιστα η αξία του νομίσματος είχε υποτιμηθεί δραματικά.

Όταν στις 6 Οκτωβρίου, πρωθυπουργός της χώρας έγινε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, η Τουρκία τελικά αναγκάστηκε να αποζημιώσει «ηθικά» την Ελλάδα. Στις 24 Οκτωβρίου τίμησε σε ειδική τελετή στο στρατηγείο του Ν.Α.Τ.Ο. στην

Σμύρνη (όπου και εκεί είχαν γίνει γεγονότα) την ελληνική σημαία, την οποία ύψωσε ο Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών.

Η «τιμωρία»

Όσοι Τούρκοι συνελήφθησαν μετά τα γεγονότα αφέθηκαν ελεύθεροι, εκτός από 17 άτομα τα οποία παρέμειναν υπό κράτηση από τρεις έως έξι μήνες. Κι αυτοί τελικά αθωώθηκαν, μαζί με έξι μέλη από την οργάνωση «Η Κύπρος είναι τουρκική», από το ποινικό δικαστήριο της Τουρκίας τον Ιανουάριο του 1956.

Ο πρωθυπουργός Μεντερές και οι υπουργοί του που είχαν λάβει μέρος στην οργάνωση του πογκρόμ, όταν τον Μάιο του 1960, κατέλαβε την εξουσία ο στρατός, καταδικάστηκαν σε έξι χρόνια φυλάκιση, αν και τελικά ο Μεντερές απαγχονίστηκε, όχι φυσικά για τα γεγονότα κατά των Ελλήνων, αλλά ως θύμα της στρατιωτικής κυβέρνησης. Αυτό τουλάχιστον φάνηκε σαν θεία δίκη για τα όσα δεινά προκάλεσε στους Έλληνες της Πόλης. Ο Οκτάι Εγκίν από την άλλη, ο άνθρωπος που έφερε τη βόμβα στη Θεσσαλονίκη, ανέβηκε σε αξιώματα και διορίστηκε Γενικός Διευθυντής Κρατικής Ασφαλείας και αργότερα Νομάρχης στην Νεάπολη (Nevşehir) της Καππαδοκίας.

Ο διωγμός με κάθε τρόπο κατά των Ελλήνων της Πόλης δυστυχώς δεν ξεκίνησε, ούτε σταμάτησε στα Σεπτεμβριανά του 1955. Το 1955, οι Έλληνες που κατοικούσαν στην Κωνσταντινούπολη ήταν 130.000. Σήμερα μένουν μόλις 2.500. Οι εποχές όμως υποτίθεται ότι έχουν αλλάξει. Μια νέα σχέση οικοδομείται μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και οι παλιές αντιπαραθέσεις δεν υπάρχουν πια. Για πρώτη φορά στην Τουρκία άρχισαν να μιλούν ανοιχτά για το θέμα των Σεπτεμβριάνων και πέρυσι προβλήθηκε και η ταινία «Πληγές του φθινοπώρου» (Guz sancisi) με θέμα τον έρωτα ενός Τούρκου και μιας Ελληνίδας με φόντο τη νύχτα της 6^ης Σεπτεμβρίου. Πενήντα πέντε χρόνια μετά όλα έχουν αλλάξει. Ή μήπως όχι;